Olimpiada Geograficzna - jak przygotować się do pracy konkursowej i finału

Olimpiada Geograficzna - o co grasz

Olimpiadę Geograficzną prowadzi Polskie Towarzystwo Geograficzne. To olimpiada przedmiotowa, więc laureat i finalista są zwolnieni z matury z geografii i mają na świadectwie 100% na poziomie rozszerzonym. Do tego dochodzą ułatwienia w rekrutacji na studia - ustalane jednak przez każdą uczelnię własną uchwałą, o czym piszemy szerzej w poradniku olimpiada a matura.

Geografia jest przedmiotem szczególnie wdzięcznym olimpijsko z jednego powodu: praca, którą wykonujesz w przygotowaniach, uczy warsztatu - czytania map, pracy z danymi, obserwacji terenu - a nie tylko materiału do odtworzenia. Ten warsztat zostaje na studiach.

Etapy - i dlaczego pierwszy zaczyna się najwcześniej

Układ zawodów jest nietypowy i trzeba go znać z góry, bo pierwsze terminy wypadają zaraz po wakacjach:

1. Zgłoszenie - Komisja Szkolna wysyła listę uczniów do Komitetu Okręgowego, zwykle jeszcze we wrześniu. Idziesz więc do nauczyciela geografii w pierwszych dniach roku szkolnego, nie w październiku.
2. Etap I - praca konkursowa. Organizator ogłasza cztery tematy do wyboru, a ty przygotowujesz na jeden z nich samodzielną pracę i oddajesz ją zwykle do końca października.
3. Etap II - zawody okręgowe. Część pisemna, a zaraz po niej ustna; zwykle w lutym.
4. Finał - zawody centralne z częścią terenową, zwykle wiosną.

Pierwsze dwa punkty przesądzają o wszystkim: jeśli przegapisz wrześniowe zgłoszenie albo zaczniesz pracę w połowie października, w tej edycji już nie wystartujesz.

Praca konkursowa - jak ją zrobić dobrze

Praca na etapie I jest tym, co odróżnia Olimpiadę Geograficzną od zwykłego konkursu wiedzy. Nie chodzi w niej o referat, tylko o samodzielne opracowanie geograficzne.

1. Przeczytaj wszystkie cztery tematy, zanim wybierzesz. Kryterium nie brzmi „który brzmi ciekawie”, tylko „do którego mam dostęp do danych albo do terenu”.
2. Postaw pytanie badawcze. Nie „turystyka w moim powiecie”, tylko na przykład: co zmieniło się w strukturze ruchu turystycznego i dlaczego.
3. Zdobądź dane z porządnych źródeł. Roczniki i bazy statystyki publicznej, dane meteorologiczne, opracowania naukowe, mapy topograficzne i tematyczne, materiały urzędów. Zapisuj źródło przy każdej liczbie - dopisywanie tego na końcu zawsze się mści.
4. Zbadaj coś sam. Pomiar, inwentaryzacja, ankieta, obserwacja, kartowanie fragmentu terenu - własny materiał podnosi wartość pracy bardziej niż kolejna strona opisu.
5. Rysuj, nie tylko opisuj. Mapa, przekrój, wykres i schemat są w geografii argumentem. Każdy musi mieć tytuł, legendę, skalę i źródło.
6. Wnioski muszą wynikać z danych. Najczęstsza słabość prac: efektowne podsumowanie, którego nie widać w zebranym materiale.

Praca z mapą - fundament całych przygotowań

Mapa jest w geografii tym, czym źródło w historii: głównym narzędziem, a nie ilustracją. Ćwicz na mapach topograficznych i tematycznych, regularnie i pisemnie:

• Skala i odległość - przeliczanie, pomiar długości trasy, ocena powierzchni.
• Rzeźba terenu - odczyt poziomic, wysokości względne i bezwzględne, spadki, rysowanie przekroju wzdłuż wyznaczonej linii.
• Kierunki i orientacja - azymut, orientowanie mapy w terenie, opis położenia obiektu.
• Treść pozamierzeniowa - sieć osadnicza, użytkowanie ziemi, hydrografia, komunikacja; wnioskowanie o gospodarce z samego obrazu mapy.
• Mapy tematyczne - klimatyczne, geologiczne, glebowe, gospodarcze: co pokazują i czego z nich wyczytać nie można.

Najlepsze ćwiczenie jest proste: bierz nieznany arkusz mapy i opisuj środowisko przedstawionego obszaru na piśmie, w 20 minut. Po dziesięciu takich opisach widzisz mapę, zamiast ją odczytywać.

Dane, wykresy i klimatogramy - liczby jako materiał

Druga sprawność, która decyduje o wyniku na wyższych etapach, to praca z materiałem źródłowym w postaci liczb:

• czytanie klimatogramów i przypisywanie ich do stref oraz typów klimatu,
• analiza piramid wieku i płci, wskaźników demograficznych, danych o migracjach,
• interpretacja danych gospodarczych: struktura zatrudnienia, produkcja, wymiana handlowa,
• obliczenia geograficzne: czas słoneczny i strefowy, wysokość górowania Słońca, gradient temperatury, wskaźniki gęstości i przyrostu.

Ćwicz na materiale, w którym trzeba wyciągnąć wniosek, a nie odczytać wartość. Pytanie olimpijskie brzmi zwykle „dlaczego tak jest” albo „co z tego wynika dla regionu”, nie „ile wynosi”.

Część terenowa w finale

Finał zawiera część terenową - i to element, którego nie przygotujesz przy biurku. Co realnie pomaga:

• wyjścia w teren z mapą i kompasem, także w miejsca, których nie znasz; ćwicz lokalizowanie się i opis punktu,
• rozpoznawanie form terenu i skał w naturze, nie tylko na zdjęciach w podręczniku,
• prowadzenie notatnika terenowego: szkic, opis, pomiar, godzina i warunki pogodowe,
• proste pomiary: nachylenie stoku, szerokość i głębokość koryta, kierunek i siła wiatru, pokrycie terenu,
• szybkie wnioskowanie z krajobrazu: co ukształtowało ten teren, jak jest użytkowany i dlaczego właśnie tak.

Najprostszy sposób na trening: raz w miesiącu zaplanuj krótką wycieczkę z konkretnym zadaniem badawczym, jak przy pracy konkursowej. To ten sam warsztat, tylko w mniejszej skali.

Zakres materiału i plan roku

Zadania obejmują obie połowy przedmiotu i nie da się schować za jedną z nich: geografię fizyczną (astronomiczne podstawy geografii, atmosfera i klimat, hydrosfera, litosfera i procesy rzeźbotwórcze, gleby, strefowość świata przyrody) oraz geografię społeczno-ekonomiczną (ludność i osadnictwo, gospodarka, rolnictwo, przemysł, usługi, transport, globalizacja, problemy rozwoju) - w obu przypadkach z naciskiem na powiązania między nimi w geografii Polski i regionów świata. Wiążący zakres wynika z programu i regulaminu organizatora, więc od nich zacznij planowanie; tam też znajdziesz zadania z poprzednich edycji, linkowane w sekcji Materiały przy pozycji olimpiady w bazie.

Rytm roku wynika wprost z terminów:

• Wakacje - regulamin i program, przegląd tematów prac z poprzednich edycji, wybór terenu badań, pierwsze wyjścia z mapą.
• Wrzesień - rozmowa z nauczycielem i pilnowanie, żeby Komisja Szkolna wysłała zgłoszenie w terminie; równolegle zbieranie danych do pracy.
• Październik - pisanie, redakcja i oddanie pracy konkursowej. Rysunki i mapy rób na bieżąco, nie na końcu.
• Listopad-styczeń - systematyczna praca z mapą, danymi i zadaniami archiwalnymi pod część pisemną etapu okręgowego.
• Luty i wiosna - powtórki, trening odpowiedzi ustnej na głos, a po awansie priorytet dla części terenowej. Ogólny rytm roku olimpijskiego opisaliśmy w poradniku jak przygotować się do olimpiady.

Olimpiada Znajomości Afryki - druga geograficzna ścieżka

Jeśli interesuje cię geografia regionalna, sprawdź też Olimpiadę Znajomości Afryki, prowadzoną przez Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne. Obejmuje geografię, historię i kulturę Afryki oraz działalność Polaków na tym kontynencie, a zapisy idą przez szkołę, zwykle na przełomie października i listopada.

Uwaga na rozróżnienie, które przesądza o twoich planach: to olimpiada tematyczna, więc nie zwalnia z matury. Daje za to ułatwienia w rekrutacji na studia według uchwał uczelni, a finalistom i laureatom także udział w obozie naukowym „Wioska Olimpijska” i w programie „UJ dla Olimpijczyków”. Jeśli twoim celem jest 100% z matury z geografii, głównym startem musi zostać Olimpiada Geograficzna - o różnicy między olimpiadami przedmiotowymi a tematycznymi piszemy w poradniku czym jest olimpiada przedmiotowa.

Częste błędy i pierwszy krok

• Spóźnienie na wrzesień. Zgłoszenie idzie przez Komisję Szkolną bardzo wcześnie, a bez niego nie ma pracy konkursowej.
• Praca konkursowa bez własnego materiału. Kompilacja z internetu przegrywa z prostym, ale samodzielnym badaniem.
• Traktowanie mapy jak dodatku. Na wyższych etapach mapa jest zadaniem, nie ilustracją.
• Uczenie się samych faktów regionalnych. Olimpiada pyta o mechanizmy: dlaczego, z jakim skutkiem, co z tego wynika.
• Pomijanie geografii społeczno-ekonomicznej. Miłośnicy geografii fizycznej tracą punkty dokładnie tam.

Zrób dziś jedno: otwórz Olimpiadę Geograficzną w bazie, sprawdź u organizatora tegoroczne tematy prac i umów rozmowę z nauczycielem geografii. Terminy wpisz do kalendarza, a pozostałe zawody dla swojego rocznika przejrzyj w bazie olimpiad.