Olimpiada Literatury i Języka Polskiego - jak się przygotować krok po kroku

Olimpiada Literatury i Języka Polskiego - o co grasz

Olimpiadę Literatury i Języka Polskiego prowadzi Instytut Badań Literackich PAN. To olimpiada przedmiotowa, więc laureat i finalista są zwolnieni z matury z języka polskiego i mają na świadectwie 100% na poziomie rozszerzonym. Dla laureatów dochodzi jeszcze ścieżka na studia: przyjęcia na kierunki humanistyczne kilkunastu uniwersytetów - według uchwał poszczególnych uczelni, więc zasady zawsze sprawdzaj u konkretnej uczelni. Całość przywilejów rozkładamy w poradniku olimpiada a matura.

Zwróć uwagę na jedną rzecz: zwolnienie obejmuje jeden przedmiot - pozostałe egzaminy maturalne zdajesz na zwykłych zasadach. Ale akurat z polskiego zdejmuje ci z głowy egzamin, do którego przygotowuje się cały rocznik.

Trzy etapy, trzy zupełnie inne umiejętności

Ta olimpiada jest nietypowa, bo każdy etap sprawdza co innego:

1. Etap szkolny (zwykle październik) - piszesz pracę na jeden z tematów ogłoszonych przez organizatora. To najdłuższy, najbardziej samodzielny fragment całych zawodów.
2. Etap okręgowy (część pisemna zwykle w styczniu, ustna w lutym) - tu pojawia się test językowy, czyli sprawdzian wiedzy o systemie języka, a nie o literaturze.
3. Finał (część pisemna wiosną, po niej egzamin ustny) - rozmowa z komisją, w której bronisz własnych interpretacji.

Praktyczny wniosek: nie da się przygotować „ogólnie”. Pracę pisemną, gramatykę i mówienie o literaturze trenuje się osobno i różnymi metodami.

Opiekun naukowy - pierwsza decyzja, którą trzeba podjąć

Rejestracja idzie przez internet i ma dwie tury: najpierw rejestrują się szkoła i nauczyciel-opiekun naukowy (zwykle od połowy września), a dopiero potem ty (na początku października). To znaczy, że rozmowę z polonistą musisz odbyć przed wrześniowymi terminami, a nie w ich trakcie.

Kogo poprosić o opiekę:

• polonistę, który zna twoje pisanie i powie ci wprost, że akapit jest pusty,
• kogoś, kto ma czas przeczytać pracę na etapie szkicu, nie tylko na końcu,
• niekoniecznie najbardziej znanego w szkole - najbardziej dostępnego.

Opiekun nie napisze pracy za ciebie. Jego rolą jest zawężenie tematu, wskazanie literatury przedmiotu i wyłapanie miejsc, w których twoja teza się rozjeżdża.

Praca pisemna na etapie szkolnym - jak ją zbudować

Tematy publikuje organizator, więc krok pierwszy to przeczytanie całej listy, a nie tylko tego tematu, który brzmi najładniej. Potem:

1. Wybierz temat, do którego masz materiał. Sprawdź w bibliotece, czy istnieją opracowania - efektowny temat bez literatury przedmiotu to pułapka.
2. Postaw pytanie, nie hasło. Praca ma coś rozstrzygać, a nie streszczać. Dobrą tezę da się zanegować - jeśli twojej nie da się, to nie teza, tylko truizm.
3. Czytaj utwory w całości. Olimpiada z polskiego bezbłędnie wyłapuje pracę napisaną ze streszczeń: brakuje w niej cytatów, które można znaleźć tylko przy uważnej lekturze.
4. Rozdziel literaturę podmiotu od przedmiotu. Utwory to jedno, prace badaczy - drugie. Obie listy muszą być w pracy widoczne i obie muszą mieć przypisy.
5. Cytuj krótko i pracuj na cytacie. Trzy linijki tekstu z porządną analizą biją stronę przepisanego wiersza bez komentarza.

Test językowy - ta połowa olimpiady, o której wszyscy zapominają

W nazwie tej olimpiady nie bez powodu jest „język polski”, a nie tylko „literatura”. Etap okręgowy przynosi test językowy, a to najczęstsze miejsce, w którym odpada humanista czytający wyłącznie powieści.

Co warto systematycznie odświeżać:

• fonetykę i fonologię - upodobnienia, uproszczenia grup spółgłoskowych, zapis a wymowa,
• słowotwórstwo - podział wyrazu, formant, wyraz podstawowy, typy derywatów,
• fleksję - odmiana rzadszych typów, formy oboczne, wyjątki,
• składnię - rozbiór zdania złożonego, wykresy, funkcje składniowe,
• historię języka i etymologię - skąd wzięły się dzisiejsze wyjątki,
• stylistykę i kulturę języka - normy, błędy, warianty.

Rób to małymi porcjami przez cały rok - kilka ćwiczeń tygodniowo. Językoznawstwa nie da się nadrobić w tydzień, bo to nie wiedza do zapamiętania, tylko sprawność.

Analiza tekstu i rozprawka - jak trenować pisanie

Niezależnie od pracy na etap szkolny warto co tydzień pisać krótkie formy. Dwie procentują najbardziej: analizę nieznanego tekstu (weź wiersz albo fragment prozy, których nie znasz, i w 45 minut napisz interpretację: co mówi, jak jest zbudowany, czym to znaczenie buduje) oraz krótką rozprawkę problemową (jedna teza, dwa argumenty z tekstów, jeden kontrargument, wniosek).

Po każdym takim tekście zrób jedną rzecz, którą pomija większość: wróć do niego po tygodniu i skreśl wszystko, co nic nie wnosi. Umiejętność skreślania własnych zdań jest w tej olimpiadzie warta więcej niż zapas cytatów.

Egzamin ustny - obrona własnych sądów

Finałowa rozmowa z komisją nie jest odpytywaniem z lektur. Komisja sprawdza, czy potrafisz uzasadnić interpretację i czy wiesz, skąd bierzesz swoje sądy. Jak się przygotować:

• mów na głos o przeczytanych tekstach - do lustra, do kolegi, do nagrywarki w telefonie,
• do każdej lektury przygotuj jedno zdanie tezy i dwa argumenty, które umiesz podać bez notatek,
• naucz się formuły „to zależy od tego, jak rozumiemy...” - w humanistyce rozróżnienie pojęć bywa lepszą odpowiedzią niż rozstrzygnięcie,
• nie udawaj, że przeczytałeś. Komisja pyta dalej i pierwsze pytanie pomocnicze wystarczy, żeby to wyszło.

Co czytać przez rok

Trzy warstwy, każdą trzeba mieć: utwory ze swojego tematu czytane w całości, z notatkami i cytatami; literaturę przedmiotu, czyli artykuły i książki badaczy - nawet dwie porządnie przeczytane prace zmieniają poziom twojego pisania; oraz podstawy teorii literatury i poetyki, żebyś nazywał zjawiska ich imieniem, a nie opisywał je „na czuja”.

Zestawy tematów, przykładowe zadania i materiały z poprzednich edycji publikuje organizator - komplet linków zbieramy w sekcji Materiały przy pozycji olimpiady w bazie. Ogólny plan rocznych przygotowań opisaliśmy w poradniku jak przygotować się do olimpiady.

Uczeń szkoły podstawowej - OLiJP dla SP

Dla klas IV-VIII Instytut Badań Literackich PAN prowadzi osobne zawody: Olimpiadę Literatury i Języka Polskiego dla Szkół Podstawowych. Rejestracja idzie przez szkołę we wrześniu, etap I odbywa się jesienią, etap II ma część pisemną i ustną, a finał kończy się częścią pisemną i galą wiosną.

Stawka jest bardzo konkretna: laureat i finalista są zwolnieni z egzaminu ósmoklasisty z języka polskiego z wynikiem 100% i są przyjmowani do wybranej szkoły średniej w pierwszej kolejności. To jedna z niewielu olimpiad juniorskich, które dają zwolnienie z egzaminu - szczegóły w poradniku o zwolnieniu z egzaminu ósmoklasisty.

Najczęstsze błędy i pierwszy krok

• Traktowanie olimpiady jak konkursu z lektur. Tu liczy się warsztat interpretacyjny i językoznawczy.
• Odpuszczenie części językowej. To ona najczęściej zatrzymuje ludzi na etapie okręgowym.
• Praca pisana ze streszczeń. Widać ją od pierwszej strony.
• Szukanie opiekuna naukowego w ostatniej chwili. Rejestracja nauczyciela idzie przed twoją - spóźnienie zamyka temat na cały rok.

Zacznij dziś: otwórz Olimpiadę Literatury i Języka Polskiego w bazie, przeczytaj regulamin u organizatora i umów rozmowę z polonistą. Terminy rejestracji dodaj do kalendarza, a resztę zawodów dla swojego rocznika przejrzyj w bazie olimpiad.